نشست علمی پژوهشی «روش شناسی حل مسأله در منظومه روش شناسی تفسیر پیشرفت نگر»

نشست علمی پژوهشی «روش شناسی حل مسأله در منظومه روش شناسی تفسیر پیشرفت نگر» از سلسله پیش نشست های اولین کنفرانس قرآن پژوهی پیشرفت و روش شناسی تفسیری در تاریخ ۹ اسفند ۹۵ در محل مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه (رشد) برگزار شد. در این نشست حجت‌الاسلام والمسلمین سعید بهمنی، قرآن‌پژوه و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی به ارایه بخشی از تلاش‌های علمی خود در تکمیل نظرات شهیدصدر پرداخت و با اشاره به کار بزرگی که شهید صدر در روش استنطاق از قرآن در دهه‌های گذشته داشته است گفت: کسی که تفسیر ترتیبی می‌نویسد عمدتا مسئله بیرونی ندارد لذا در طول تاریخ تفسیر شاهد هیچ نوع نمونه‌ای برای تفسیر مسئله‌محور نیستیم.

این محقق و قرآن‌پژوه بیان کرد: اگرچه بزرگانی چون علامه طباطبائی در ضمن تفسیر ترتیبی‌شان به مسائل پرداخته‌اند ولی این مهم تنها در ضمن کارشان مورد توجه واقع شده است و نقطه کانونی کار تفسیری ایشان نبوده است و یا مثلاً آیت‌الله جوادی آملی در برخی مقالات خویش در ذیل موضوعاتی حتی گاه نظریه‌پردازی کرده‌اند هر چند که آن نظریه‌ها نیز نیاز به پختگی بیشتری دارند)؛ اما قصد اولیه پرداختن به حل مسئله‌ای نبوده است و فقط در قالب یک عالم اجتماعی متعرض مسائل شده‌اند.

وی تاکید کرد: من تا به حال کسی را چون سبک شهید صدر مسئله‌محور نیافتم، البته کسانی بوده‌اند که به موضوعاتی پرداخته‌اند که مسئله‌محور بوده است و نمونه‌هایی از قرآن را استخراج کرده‌اند اما به سبک این عالم شهید به خصوص با استنطاق از قرآن فردی را سراغ ندارم.

بهمنی با اشاره به ویژگی عمده این نوع تفسیر بیان کرد: قلب روش پیشنهادی، استنطاق است و در استنطاق نیز، استقراء تام لازم است بدینسان با دریافت گزاره‌های محدود از قرآن نمی‌توان نظریه ساخت و مدعی مسئله حل شد و با این تصور که فلان آیه آن گزاره را تأیید می‌کند، نتیجه نهایی را اعلام کرد چراکه ممکن است آیه دیگری این دلالت را محدود کند.

بهمنی عنوان کرد: مدل پیشنهادی شهید صدر جز با استقراء تام بدست نمی‌آید، بدین ترتیب باید همه مدلولات به میان آورده شوند تا همه نظر قابل کشف باشد تا بتواند به نظریه‌پردازی مد نظر ایشان بلکه مراحل تکمیلی آن به دست آید.

وی تاکید کرد: اگر برای کار تفسیر ترتیبی ۳۰ سال زمان لازم باشد طبق برآورد ما برای کشف یک نظریه به ۱۰ سال زمان نیاز است تا به صورت دقیق بتوان اطلاعات را از قرآن استخراج کرد سپس آن‌ها را ترکیب معتبر بخشید و در نهایت به نظریه دست یافت در این صورت، چنانچه نظریه حاصل جنبه علمی داشته باشد می‌تواند ده‌ها سال حوزه‌ای از اندیشه را راهبری کند.

وی ادامه داد: تخصصی‌شدن در مرحلۀ استنطاق و پیاده‌سازی اتفاق می‌افتد؛ در مرحله استنطاق، بخش مدل‌سازی استخراج داده‌ها، نیاز به تخصص داشته و چنانچه جوانب مسئله به صورت تخصصی دانسته نشود مدل‌سازی تحقق نمی‌یابد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تصریح کرد: دلیل آن که شهید صدر تاکید دارد که باید نسبت به پیشینه دستاوردهای بشری آشنا باشد آن است که، خداوند به انسان ظرفیت و توانایی والایی در شناخت مسائل بخشیده است بدین قرار، سطح و گستره دانش محقق از داده‌های گردآوری شده تغذیه می‌کند و مطالبات وی را از قرآن افزایش می‌دهد لذا در مدل استخراج و مدل تحلیل و پیاده‌سازی الزاماً حاجتمند تخصص هستیم.

وی اظهار کرد: به عنوان مثال؛ مدل‌سازی در حوزه پزشکی وامدار شناخت مقتضیات دانش پزشکی است، همانطور که در بخش مطالعات پیشینه‌شناسی نیز به سطحی از دانش تخصصی نیاز است. باید توجه داشت که از حیث تاریخی چه اتفاقی افتاده است با اینکه اذعان داریم پژوهش مسئله‌محور قرآنی و دینی قادر است ثمرات عظیمی به همراه داشته باشد اما، این مهم اتفاق نیفتاده است.

وی در مورد چرایی عدم تحقق این موضوع عنوان کرد: یکی آن که زمانی که باید به صورت جهانی اندیشیده می‌شد و خود را مسئول پاسخگویی به مسائل جهانشمول می‌دانستیم به دلیل تاثیرپذیری از پدید‌ه‌های گوناگون و البته بیشتر فضای سیاسی، مسئول ندانستیم.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی تاکید کرد: هنگامی که مشغول درونیات خویش باشیم بدیهی است که دیگر فرصتی برای رسیدگی و حل مسائل جهانی باقی نمی‌ماند در حالی که از ابتدای تاریخ، مسلمانان و پیروان قرآن خویش را مسئول اداره جهان و تفکر درباره کل جهان ندیده و ندانستند در حالی که چنانچه این اتفاق می‌افتاد، نخبگان ما نیز در این سطح می‌اندیشیدند.

حجت‌الاسلام والمسلمین آکوچکیان، رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه(رشد) در این نشست ضمن تقدیر از فعالیت‌های علمی حجت‌الاسلام بهمنی در این زمینه به برخی نقائص این روش نیز اشاره کرد و گفت: در هر دو فرآیند پژوهش و نیز درونی معرفت‌ساز و کار تناسب گزاره‌های حقیقی و اعتباری در نظام‌سازی کلان الگوی اندیشه و اقدام قرآنی حاجت‌مند تفصیلی به نوبه خویش است که در اقدام پیشنهادی محقق مسکوت است.

وی تصریح کرد: پژوهش میان رشته‌ای قرآن کریم دارای اوصاف خودویژ‌ه‌ای است، که از آن جمله جهت‌داری مسئله و نظام مسائل پژوهش میان رشته‌ای بر برآیند منظومه انتظارات از دین در خواهانی رشد و فلاح و سعادت (پیشرفت) و بدینسان رویکرد فرارشته‌ای به پیشرفت‌پژوهی قرآنی و سامان ساز و کاری فرآیند پیشرفت جایگیر هرگونه فرآیند شناختی و پژوهشی در منظومه ادراکی دین‌شناخت پیشرفت یا تفقه در دین و فرآیند اجتهاد مستمر حِکمی است.

وی با قدردانی از حجت‌الاسلام و المسلمین بهمنی به عنوان ارایه‌دهنده بحث از پرداختن به آراء شهید صدر و تبیین تفصیلی روش پژوهش استنطاقی ایشان عنوان کرد: این محقق مدل مفهومی نظریه‌پردازی قرآن‌بنیان برگرفته از نظریات شهید صدر را در ضمن ۹ فرایند و ۳۲ مؤلفه به مدلی با ۱۱ فرایند و ۴۲ مؤلفه، توسعه بخشیده‌اند.

آکوچکیان بیان کرد: ایشان فرآیند را از مسئله‌شناسی تا تدوین ۹ مرحله‌ای یعنی؛ مسئله‌شناسی، پیشینه‌شناسی، هدف‌گذاری، طرح سؤال، فرضیه‌سازی، استنطاق، مقایسه، نظریه‌پردازی و  تدوین علامه شهید صدر را با افزودن دو مبحث نظریه‌پردازی تکمیلی و پیاده‌سازی پس از مرحله نظریه‌پردازی به همراه اصول روش راهبری آن پیشنهاد کرده است که ساز و کار پیشنهادی از جمله کاربردی‌ترین روش پژوهش‌های تفسیری و قرآن شناخت موجود در میان آراء در روش پژوهش تفسیری است.

این محقق و نویسنده آثار متعدد قرآنی تصریح کرد: با این چشم‌انداز، وجه ناشناخته دیگری از آراء علامه شهید صدر آشکار می‌شود که چگونه می‌توان در حوزه فلسفه عمل از سطح پارادایم به مدل عملیاتی و پایش مستمر آن به نظریه قرآن شناخت مدیریت تغییر و تحول روی آورد و اینگونه است که جایگاه آثاری چون فلسفتنا و مبانی منطقی استقراء و اقتصادنا و حلقات اصول آن راهبر بزرگ اندیشه‌ای روشن‌تر می‌شود.

رئیس مرکز تحقیقات استراتژیک توسعه(رشد) اظهار کرد: ساز و کار جریان اندیشه حکمی قرآنی، ساز و کار از مدیریت اندیشه تا مدیریت اقدام قرآن‌بنیان است که ما را به ناگزیر رهسپار تحلیل ساز و کار نظام ولایت حکمت و تفقه در دین قرآنی یا مدیریت قرآن‌شناخت پیشرفت می‌سازد. این ساز و کار دارای یک ساختار حداقل شش ساز و کاری جزئی‌تر است که چشم‌انداز کاربردی‌تر این روش را پیش‌رو می‌آورد.

وی در عین حال به برخی نقائص در نظریات حجت‌الاسلام بهمنی اشاره و بیان کرد: در هر دو فرآیند پژوهش و نیز درونی معرفت‌ساز و کار تناسب گزاره‌های حقیقی و اعتباری در نظام‌سازی کلان الگوی اندیشه و اقدام قرآنی حاجت‌مند تفصیلی به نوبه خویش است که در اقدام پیشنهادی محقق مسکوت است.

آکوچکیان با بیان اینکه الگوی عام کاربردی پژوهش مسئله‌محور قرآن‌شناخت چنانچه در ذیل سه اصل پارادایمی پیشین توجه شود، فناوری مشترک یک منظومه پیوسته روش‌شناختی دیده می‌شود که نمی‌توان نسبت به آن روشن‌بین نبود چرا که جهت‌گیری کارکرد این فناوری را رقم می‌زند، تصریح کرد: پژوهش میان رشته‌ای قرآن کریم دارای اوصاف خودویژ‌ه‌ای است، که از آن جمله جهت‌داری مسئله و نظام مسائل پژوهش میان رشته‌ای بر برآیند منظومۀ انتظارات از دین در خواهانی رشد و فلاح و سعادت (پیشرفت) و بدین‌سان رویکرد فرارشته‌ای به پیشرفت‌پژوهی قرآنی و سامان ساز و کاری فرآیند پیشرفت جایگیر هرگونه فرآیند شناختی و پژوهشی در منظومۀ ادراکی دین‌شناخت پیشرفت یا تفقه در دین و فرآیند اجتهاد مستمر حِکمی است.

وی تاکید کرد: روش‌شناسی جامع تفسیر پیشرفت‌شناخت، روش‌شناسی مرجع منظومه‌های معرفتی و معارفی درون دینی است و متون منطق تفسیری و روش تفسیر از رویکردها، روش‌ها، گرایش‌ها و سبک‌های تفسیری می‌گویند و آثار متعدد در این عرصه‌ها به گونه‌ای متشتت از این واژگان استفاده کرده‌اند.

آکوچکیان بیان کرد: پیشرفت‌پژوهی قرآنی و قرآن‌پژوهی پیشرفت دارای تنوعی از مبانی فلسفۀ دینی است و اولین معیار تکثر این مشرب‌ها بر مدار این بنیان فلسفه دینی است؛ بر این مبنا برخی تفاسیر تصوفی (فردنگر) و یا برخی تفاسیر اجتماعی هستند که دارای تنوعی از مبانی معرفت‌شناختی است و بر مبنای این معیار انواع تفاسیر کلامی، فقهی، عرفانی، علمی یا فلسفی اتفاق افتاده‌اند.

وی با اشاره به مبانی روش‌شناختی‌های متفاوت تصریح کرد: بر مبنای این معیار انواع روش‌شناسی‌های تفسیری چونان روش‌شناسی استنباطی، روش ‌شناسی سیستمی و یا روش‌شناسی تجزیه و تحلیلِ معانی برمی‌آید؛ روش‌شناسی‌های یاد شده به طبع معرفت‌شناسی برگزیده شکل می‌گیرد؛ این منظومۀ چند لایه‌ای، به نوبه خود می‌تواند در ذیل یک رویکرد جامع مسئله‌محور راهبری شود؛ رویکردی برآمده از متن اسناد بالادستی دین‌پژوهی که در سه سطح الگوی ترتیبی، الگوی تنزیلی و الگوی راهبرندۀ موضوعی قابل تعریف است.

وی ادامه داد: با لحاظ این مسایل، پژوهش تفسیری قرآن کریم چند سطح معنایی روش‌شناسی دارد؛ یک سطح تحلیلی آن روش‌شناسی به حیث ذات پژوهش مسئله‌محور با تاکید بر مسئله‌پژوهی پیشرفت و سطح دیگر تحلیل آن از حیث اصول روش‌شناسی تفسیر یک متن (متن مقدس یا هر متن دیگر) از حیث اصول روش‌شناسی تفسیر پیشرفت‌شناخت متن قرآن کریم است.

دبیر علمی اولین کنفرانس قرآن‌پژوهی پیشرفت عنوان کرد: با این ملاحظه، فرآیند فرآوری روش‌شناسی پیشرفت‌پژوهی قرآن و قرآن‌پژوهی پیشرفت، در گام‌‌هایی شکل می‌گیرد که از جمله می‌توان به شکل‌گیری ذهنیت فراروش اشاره کرد.

وی اظهار کرد: در این گام اصل چیستی روش‌شناسی، کارکرد عام آن و جایگاه و ضرورت آن و ساختار کلان مباحث است و در دومین گام با در اختیار داشتن ذهنیت مبنای فراروش یا روش‌شناسی کلان، یک تکاپوی رفت و برگشتی مستمر با رویکردها و گرایش‌های تفسیری و الگو‌های روش‌شناختی پشتیبان آن در چشم‌انداز روش‌شناسی تفسیری پیشرفت‌نگر ضرورت می‌یابد که به تناسب تطور و بهینه‌شدگی روش‌شناسی مبنا این داد و ستد نظری و کاربردی می‌تواند افزون بر مدد رسانی به حیث ایجابی روش شناسی برگزیده، حیث سلبی آن را تقویت کند.

مقالات مرتبط

VN:F [1.9.13_1145]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)