آخرين ويرايش محتوايی منطق پاسخدهی قرآن کريم به پايان رسيد.

کتاب منطق پاسخدهی قرآن در مسير نشر

سرانجام روز گذشته سه‌شنبه 31/ 4/ 93 آخرين ويرايش محتوايی کتاب منطق پاسخدهی قرآن را به پايان رساندم. ايده نگارش اين کتاب اوايل دهه 80 در ذهنم شکل گرفت. ابتدا يادداشت‌هايی از آن را به صورت جزوه تنظيم کردم. جزوه يادشده را برای گروهی از محصلان سطح سه که گفته می‌شد اين گروه گزيده‌ای از طلاب سراسر کشور‌اند تدريس   کردم. استقبال محصلان مستعد از آن انگيزه مرا برای کامل کردن تحقيقات مربوط به آن افزايش داد. مطالعات گسترده آن را از سال 1387آغاز کردم. اکنون به نظر می‌رسد، پس از قريب 7 سال آماده‌ی نشر است.

از محققان قرآن‌پژوهان بسياری در مسير نگارش بهره برده‌ام که نام همه‌ی آنها را در مقدمه‌ای با نام سخنی با خوانندگان آورده‌ام. در اين کتاب تحليل داده‌های قرآنی، فرضيه‌سازی و نظريه‌پردازی در باره روش‌شناسی قرآن کريم را مدل‌سازی کرده و آن را در نمونه‌هايی از داده‌هايی قرآنی اجرا کرده‌ام.

چکيده

در اين کتاب مدل فرضيه‌سازی و نظريه‌پردازی در باره روش‌شناسی قرآن کريم در باره پاسخ‌دهی به شبهات و تعامل با شبهه‌گران ارائه و اجرا می‌شود. برای اين منظور پس از بحث در باره کليات و مبانی نخست مدل تحليل داده‌های قرآنی ساخته و سپس با استفاده از مدل يادشده داده‌های قرآنی در باره روش پاسخ‌دهی و تعامل با شبهه‌گران تحليل می‌شود. تحليل داده‌های قرآنی زمينه دستيابی به گزاره‌هايی روش‌شناسانه و قابل تعميم را فراهم می‌کند. اين گزاره‌ها فرضيه‌های روش‌شناسی قرآن کريم در موضوع مورد بحث است. فرضيه‌هايی که دست کم با دو داده‌ی قرآنی تأييد ‌شوند نظريه‌های روش‌شناسی قرآن کريم را رقم می‌زند. مدل ارائه شده در اين پژوهش قابليت کاربرد برای هر نوع نظريه‌پردازی در باره روش‌شناسی قرآن کريم را دارد.

کليدواژه‌ها

 روش‌شناسی، شبهه، شبهه‌گر،‌ تعامل، پاسخ، دستگاه استدلالی، فرضيه‌سازی، نظريه‌پردازی، مدل تحليل.

سخنی با خوانندگان

پرسش‌ها، شبهات، و اعتراضات معرفتی همراه با عناصر پاسخ به شبهات و تعامل با شبهه‌گران در قرآن کريم فراوان است. حجم اين داده‌ها به اندازه‌ای است که گويی سراسر قرآن کريم در چالش با شبهه‌گران و مهاجمان نظری است. گويی آخرين نسخه‌ی هدايت بشر بيش از هر چيز به مشکلات نظری انسان پرداخته تا پاسخگوی ابدی انسان پرجدل  باشد. هرگاه شبهه‌ای در باره معارف و حقايق دينی شکل می‌گيرد، خواسته يا ناخواسته زمينه‌ی تهاجم بر عليه ارکان اعتقادی دين فراهم می‌شود. در اين صورت، اگر بی‌درنگ رفع و دفع تهاجم تدارک و مهاجم مهار نشود زمينه‌ی تزلزل آموزه‌های دينی در مؤمنان فراهم شده و حقايق دينی در معرض آسيب نظری قرار خواهد گرفت. به دنبال آن نگرش رفتاری نيز دچار آسيب می‌شود. مکتبی که نتواند تهاجم نظری را دفع و مهاجمان آن را مهار کند دوامی نخواهد داشت. همواره حميت خردمندانه‌ی فرهيختگان روحانی در دفاع از کيانِ دين و نظام سبب حفظ آن گرديده؛ با اين وصف، نظامِ موجودِ حوزه‌ی علميه در کلّيت آموزشِ خود برای توسعه‌ی روش‌شناسی قرآن کريم و از جمله روش‌شناسی تعامل با پرسش‌گران و شبهه‌گران برنامه‌ی مشخَّص و مؤثّری ندارد. درس‌آموزی از امامِ مبين يکی از ضروريات تحصيل در حوزه‌های علميه است كه لازم است روزبه‌روز از غنا و بالندگی بيشتری برخوردار شود. انجام مطالعات روش‌شناسی، سبب غنا و بالندگی شده زمينه‌های توليد علمِ قرآن‌بنيان را فراهم می‌کند. برای اين منظور بيش از هر چيز نيازمند ساخت الگوهای علمی (مدل‌سازی) هستيم. برخورداری از مدل‌های معتبر برای دستيابی به داده‌های قرآنی در تبيين شبهات، پاسخ‌ به آن و تعامل با شبهه‌گران در قرآن کريم، کسب دانش و مهارت‌های لازم برای دفاع در برابر تهاجم‌ نظری و تعامل برتر با شبهه‌گران را ميسر خواهد ساخت. در دهه‌ی سوم پس از پيروزی و استقرار نظام مقدّس جمهوری اسلامی، تهاجم فرهنگی عليه نظام اسلامی بيش از دوره‌های گذشته رخ نمود و در اين تهاجم سراسری بيش از هر چيز مبانی و مقدّسات دين و نظام برآمده از آن آماج شبهه‌افکنی قرار گرفت. به موازات شکل‌گيری پيچيده‌ترين شبهات، حرکت علمی دانشمندان نيز به گونه‌ای چشم‌گير گسترش يافت. در اين فضا ده‌ها مرکز پاسخ‌دهی به پرسش‌ها و شبهات دينی در کشور تأسيس شد و پژوهش‌گران برای دفاع از حقايق و مقدّسات اسلام دست به کار شدند. در وضعيت يادشده با پذيرش مسئوليت گروه پژوهش‌های نوآمد قرآنی در مرکز فرهنگ و معارف قرآن در سال 1375 واحد پاسخ به پرسش‌های قرآنی را طراحی و تأسيس کرديم. پس از مدتی دريافتيم قريب 20% از پرسش‌های رسيده حامل شبهاتی است که پاسخ به آن مقتضياتی متفاوت با پاسخ به پرسش‌ها می‌طلبد. از اين رو، در سال 1380 بخش پاسخ به شبهات قرآنی تأسيس و شبهات به اين بخش ارجاع شد. از همين زمان بود که ايده پژوهش در باره روش پاسخ‌دهی به شبهات و تعامل با شبهه‌گران در قرآن کريم ذهن مرا به خود مشغول کرد. برای اين منظور مطالعاتی مقدماتی را شروع و جزوه‌ای در باره کليات آن تدوين کردم. سپس با دعوت حجت‌الاسلام و المسلمين رضا محمدی آن را برای طلاب سطح سه در رشته قرآن و حديث حوزه در سال 1383 تدريس کردم. استقبال طلاب از مطالب ارائه شده و مدل اوليه تحليل آيات قابل توجه بود. برخی محصلان خوش‌استعداد و ممتاز کلاس اظهار می‌کردند که مدل‌های تحليل آيات به گونه‌ای است که گويی چشمی در دلشان گشوده است تا معانی خاصی از آيات را درک کنند که پيش از آن بدان توجه نداشته‌اند. در آن دوره گزيده‌ای از موفق‌ترين محصلان سراسر کشور برای گذراندن سطح سه در رشته تفسير و علوم قرآنی به قم فراخوانده شده بودند. استعداد سرشار طلاب آن دوره و تازگی مطالب سبب استقبال و همراهی آنها شد و بدين صورت گام‌های نخست اين پژوهش در فضايی زنده و با نشاط برداشته شد. امروز شاهد شمار قابل توجهی از مجموعه‌های پاسخ‌ به پرسش‌های دينی هستيم که هر يک به تجارب و توانايي‌های بالايی در حوزه‌ی نظری و در تعامل با مخاطبان دست يافته‌اند. به طور طبيعی، هر يک از شخصيت‌های حقيقی يا حقوقی در امر پاسخ‌دهی به شبهات، به روشی خاصّ عمل می‌کند. هر کدام آيين‌نامه‌ای نوشته يا رويّه‌ای نانوشته دارند. با اين وصف، کمتر ديده شده است که در باره چگونگی پاسخ‌دهی به پرسش‌های دينی بحث شده باشد. قرآن کريم شبهات بسياری را به طور مستقيم يا غيرمستقيم، مصرّح يا غيرمصرّح گزارش کرده و عناصر پاسخ هر شبهه‌ای را که بيان يا بدان اشاره کرده، فراهم آورده است. به اعتقاد برخی قرآن کريم در پاسخ به شبهاتِ گزارش‌شده اهتمامی جدّی دارد و هيچ شبهه‌ای بدون پاسخ رها نشده است. در اين پژوهش با الهام از نظريه‌ی ايشان  در باره شبهه‌زدايی قرآن کريم، به ساخت مدل روش‌شناسی کتاب الاهی در پاسخ‌دهی به شبهات و تعامل با شبهه‌گران می‌پردازم. برای اين منظور فرايند ذيل را در نظر گرفته‌ام: 1- ساخت مدل تحليل شبهات گزارش شده در قرآن؛ 2- ساخت مدل تحليل عناصر پاسخ‌دهی به شبهات؛ 3- ساخت مدل فرضيه‌سازی در باره‌ی روش‌شناسی پاسخ‌دهی به شبهات؛ 4- ساخت مدل تحليل و دستيابی به عناصر تعاملی در مواجهه با شبهه‌گران؛ 5- ساخت مدل فرضيه‌سازی در باره‌ی روش‌شناسی تعامل با شبهه‌گران؛ 6- ساخت مدل نظريه‌پردازی در باره روش‌شناسی پاسخدهی و تعامل؛ 7- اجرای مدل در باره داده‌های قرآنی؛ اميدوارم کوششی که در اين کتاب انجام داده‌ام گام‌هايی استوار باشد که سبب سبب توسعه‌ی مطالعات روش‌شناسی قرآن کريم گردد. بر خود لازم می‌دانم از همه کسانی که مرا در انجام اين پژوهش ياری کردند تقدير و تشکر کنم؛ از مسئولان و همه‌ی همکارانم در پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی و مرکز فرهنگ و معارف قرآن که زمينه تمرکز بيشتر و استفاده از فضای پژوهشگاه را برای انجام آن فراهم کردند؛ از خانواده‌ام که در مسير انجام پژوهش، زمانی که بيش از هر وقت ديگر برای انجام پژوهش متمرکز شدم از بسياری سفرها و برنامه‌های خانوادگی چشم‌پوشی کردند؛ از برادران ارجمندم حجج اسلام آقايان سيد مجيد پورطباطبايی عضو هيئت علمی گروه علوم قرآنی که در معرفی و تهيه منابع مختلف مرا همراهی کرد؛ جناب آقای رمضان محمدی رئيس فعلی پژوهشکده‌ی تاريخ پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مسئول پيشين بخش پاسخ به شبهات در مرکز فرهنگ و معارف قرآن که با مطالعه نسخه‌های اوليه‌ی پژوهش پيشنهادهای مؤثری در پيشبرد آن داشت؛ جناب آقای محمدباقر سعيدی روشن رئيس پژوهشگاه حوزه و دانشگاه که به طور خاص پيشنهاد ايشان در نام‌گذاری پژوهش مؤثر بود؛ جناب آقای مجيد حيدری‌فر که نکات ويرايشی فراوان و ملاحظات ساختاری و فنی مفيدی ارائه کرد؛ جناب آقای علی اسلامی شاگرد برجسته آيت الله جوادی آملی و عضو هيئت علمی گروه تفسير موضوعی که با پذيرش نظارت بر پژوهش، زمينه‌ی بهره‌مندی مرا از ملاحظات محتوايی خود فراهم ساخت؛ جناب آقای حسن رمضانی عضو هيئت علمی گروه تفسير موضوعی و استاد فلسفه و عرفان که نکات قابل توجهی از نظريات عُرفا در باره‌ی گستره‌ی علمی ملائک يادآور شد و ديدگاه مرا در باره‌ی وجه استفهام فرشتگان از خدای تعالی در باره صلاحيت خلافت آدم تقويت کرد؛ جناب آقای محمد صادق يوسفی مقدم رئيس مرکز فرهنگ و معارف قرآن که با موافقت و پشتيبانی ايشان انجام پژوهش به عنوان موظفی هيئت علمی تصويب شد و خود بازبينی نهايی آن در مرکز را بر عهده داشت. به ويژه قدردان مدارا، شکيبايی و همراهی ايشان و جناب آقای جعفر مزينانی و ديگر مسئولان پژوهشگاه در قبال طولانی شدن مدت انجام پژوهش هستم. در نهايت قدردان حجج اسلام سيف‌الله صرامی و دکتر علی راد هستم که به ترتيب هر يک زحمت بازبينی و نظارت آن را از سوی معاونت پژوهشی پژوهشگاه و شورای نشر آن بر عهده گرفتند. اذعان می‌کنم که سهم قابل توجهی شيوايی و اتقان پژوهش مرهون ملاحظات شکلی و محتوايی پژوهشگرانی است که از پرتو فضل و دانش آنها بهره‌مند شده‌ام. تدوين پژوهش با برخی فعاليت‌های ستادی و اجرايی بنده همراه بود که سبب می‌شد کار پژوهش به کندی پيش برود. سفرهای پرحجم برون‌شهری برای حضور در جلسات متراکم تدوين برنامه پنجم سازندگی کشور در سال‌ 1388 و 1389 در معاونت نظارت و برنامه‌ريزی راهبردی رياست‌جمهوری، شرکت در جلسات شورای توسعه فرهنگ قرآن، مجمع مشورتی و کميسيون‌ پژوهش و آموزش عالی قرآنی که در دبيرخانه‌ی شورای عالی انقلاب فرهنگی و وزارت علوم، تحقيقات و فنآوری انجام می‌شد و نيز مسئوليت بخش پژوهش نمايشگاه بين‌المللی قرآن کريم بخشی از فعاليت‌های مقارن با انجام پژوهش بوده است. از خدای تعالی خاضعانه مسئلت دارم، همه عزيزان را مشمول بهترين توفيقات گرداند. يادآور می‌شوم مجموعه‌ی فراهم شده در اين پژوهش مانند هر اثر بشری ديگری دربردارنده‌ی قوت‌ها و ضعف‌هايی است. متواضعانه از همه‌ انتظار دارم نگارنده را در تقويت قوت‌ها و رفع ضعف‌ها همراهی کنند.

و هو ولی التوفيق

سعيد بهمنی

عضو هيئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگی اسلامی

Email: saeedbahmani@yahoo.com

 Web: sbq.ir

VN:F [1.9.13_1145]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)

سلام و درود بر استاد خودم ، استاد همین الان لازم دونستم یک سفری به قم داشته باشم بالاخره وقتی استادم یک همچین پروزه ای را با موفقیت پشت سر گذاشته است لازم است برای عرض تبریک خدمتشون برسیم ، استاد یک وقت فکر نکنید می خوام بیام یک جلد از این کتابو ازتون بگیرم و ازش کمال استفاده رو ببرما نه ، خودم بعدا میرم می خرم ، البته استاد کتابی که آدم مخصوص از استادش بگیره اونم کتابی که سر آغازش با دست خط استادم یک نکته ای نوشته شده باشه لطف دیگه ای داره که با دنیا نمی شه عوضش کرد

سلام. ميثم جان؛ متشکر. زود بيا که دلمان برايت حسابی تنگ شده است.