اخلاق اسلامی

اخلاق اسلامی به چه معنی است؟ فرق آن با آداب و رفتار چيست؟

بسياری «ادب» و «رفتار» را به معنی اخلاق می‌دانند. در حالی که، «ادب» و «رفتار» نمودی ظاهری است؛ و اخلاق امری باطنی است. البته اگر ادب با محرّک ارزشی و انگيزه‌ی درونی تقرّب همراه شود، نمودی از حقيقت اخلاق اسلامی خواهد بود. آنچه اصالت دارد همان محرّک و انگيزه‌ی درونی يا نيّت قربی است. به ديگر سخن، هرگاه حسن فعلی با حسن فاعلی همراه شود اخلاق شکل گرفته است؛ در اين صورت شاهد نمايشی صادق از آنچه در باطن متخلّق می‌گذرد هستيم. اگر غير از اين باشد، آداب و رفتار منصوب به اخلاق، جز نمايشی بی‌محتوا نخواهد بود.

اخلاق دارای دو عنصر اساسیِ «انگيزه‌ی تقرب إلی الله» و «عمل شايسته» است. اين دو به نوبه‌ی خود، بر امر ديگری مبتنی است. بدين معنی که تا آن عنصر وجود نداشته باشد، نه «انگيزه‌ی تقرب إلی الله» و نه «عمل شايسته» شکل خواهد گرفت. اين عنصر تعيين‌کننده «شناخت» است. تا فرد متخلق از شناخت و آگاهی کافی سرشار نشده باشد چگونه می‌تواند نسبت به عمل معروف يا شايسته انگيزه‌مند شده و نسبت به آن اقدام کند. بنابراين، عناصر اساسیِ سه‌گانه برای شکل‌گيری اخلاق اسلامی عبارت‌اند از:

1 . شناخت و آگاهی

2 . انگيزه‌ی تقرب إلی الله

3 . عمل شايسته

عناصر يادشده توأمان ارکان اخلاق والای اسلامی را شکل می‌دهند. اين بدان معنی نيست که هر يک از آنها به خودی خود و به طور مستقل دارای ارزش نيست؛ بلکه اين عناصر به تنهايی نيز ارزشمند هستند. ترتيب يادشده معنی‌دار است. بدين معنی که هر يک مقدمه ديگری است. يعنی شناخت و آگاهی مقدمه انگيزه‌ی تقرّب به خدا و انگيزه‌ی تقرب به خدا مقدم بر عمل شايسته است. وقوف سالک الی الله در هر يک از مراتب، ورود او به مرحله‌ی بعد را تمهيد می‌کند.

از اين روست که هر حرکت ذهنی که سبب توسعه و پيشرفت سالک در شناخت و آگاهی شود، ارزشمند و در نتيجه مقرِّب است. همچنين است اشتداد انگيزه‌های قربی که در مضامين برخی ادعيه از آن به عنوان «وفور نيّت» ياد شده است. «اللهم وفّر بلطفک نيّتی». چنانکه عمل شايسته نيز سبب توسعه در دو مقدمه‌ی نخست خواهد شد. بدين معنی که شناخت را تثبيت کرده و انگيزه را قوی‌تر خواهد ساخت. «واعبد ربّک حتّی يأتيک اليقين».

به هر حال، آداب و رفتارها و مناسک در جای خود ارزشمند و قيمتی هستند؛ ولی اخلاق نيستند و يا دست کم همه‌ی آن نيستند. خاستگاه اخلاق درونی است و مشخصاً عنصر «تقرّب» از مقوّمات اخلاق اسلامی است.

VN:F [1.9.13_1145]
Rating: 0.0/5 (0 votes cast)
احمد غلامعلی گفته:

سلام بر استاد بزرگوار و دوست داشتنی.
بنابر توفیقی و نه لیاقتی ، به پایگاه معرفتی شما رهنمون شدم . محتوای دینی علمی آن در کنار وزانت و زیبایی ظاهری پایگاه برایم روح نواز بود. آمار بازدیدها بهترین دلیل است که سخن زیبا را باید زیبا بیان کرد تا در جان نفوذ کند. به عنوان شاگرد کوچکتان خرسندم که شما را مصداق فاخذ امرؤ من نفسه لنفسه دیدم . در ضمن این دریچه بهانه خوبی برای دلتنگی ماست. خدا نگهدار. احمد غلامعلی

برادر ارجمندم حجت الاسلام و المسلمين جناب آقاي غلامعلي
سلام. صد شكر كه چشم زيبابين شما به اين مطالب افتاد. بي‌ترديد محبّت سرشار شماست كه سياه‌مشق‌هاي اين ناشيِ ناتوان را به حُسن تأويل مي‌كند.
شگفتا! زمان اندكي خدمت شما بوده‌ام؛ ولي محبّت وجود عزيزتان در جان اين كمترين انبوه،‌ عميق و راسخ است.
و هو وليّ التوفيق
پيوسته موفق و سعادتمند باشيد.
ارادتمند:‌ سعيد بهمني