خصلت‌های پژوهشگری؟

  • دسته: یادداشت
  • سعيد بهمنی
  • بازدید: 2,008 views

عظمت کتاب و حقارت کتابخوانزمانی به چشم داشتن عينک علامت دانشمندی و فرهيختگی بود، دست‌کم وقتی کسی عينک به چشم داشت، دانشمندان را در ذهن تداعی می‌کرد. امروز عينک و عينکی فراوان شده و  ديدن يک عينکی، در ذهن کمتر کسی دانشمندی و پژوهشگری را تداعی می‌کند. شايد امروز برخی سر به کتاب داشتن و حضور در کتاب‌خانه را علامت فرهيختگی، دانشوری و پژوهشگری بدانند.

چنانکه در يکی از جلسات شورای پژوهشی که بحث بر سر صلاحيت شخصی برای انجام پژوهش در باره يکی از موضوعات قرآنی بود، يکی از اعضای شورا، حضور مستمر داوطلب در کتابخانه را نشان اطمينان‌بخشی برای احراز شايستگی فرد مورد نظر به عنوان يک پژوهشگر به شمار می‌آورد. اگر حضور در کتابخانه علامت مطمئنی برای احراز پژوهشگری باشد، بايد کتاب‌دار و سرايدار کتابخانه بالاترين رتبه پژوهشگری را داشته باشند. نشان پژوهشگر نه حضور در کتابخانه و نه مطالعه و سر به کتاب داشتن و نه حتی نوشتن پی‌درپی مقاله و انتشار آن است. چه بسيارند کسانی که می‌نويسند و جز سرهم کردن مطالب هنری ندارند. اگر کسی همه عمر را به اين نوع نوشتن بپردازد باز هم هيچ بهره‌ای از پژوهش و پژوهشگری ندارد. او هيچ مسئله‌ای از مسائل علمی را حل نخواهد کرد. همه کار او در گردآوری و تنظيم و تدوين خلاصه می‌شود. گردآوری و تدوين در بيشتر موارد جز سرهم کردن مطالب ديگران واقعيت ديگری ندارد.

راستی پژوهشگر کيست؟

معرفی پژوهشگر با اختصار چنين است: متفکری که با تفکرِ منظم، عميق و دقيق مطالعات خود را با مسئله‌شناسی آغاز و با حل مسئله به فرجام می‌رساند. پژوهشگر کسی است که در مواجهه با هر پديده رفتاری بالغانه دارد، نه احساسی و بی‌ريشه. برخی به محض مواجهه با حادثه يا خبری پيش از بررسی و تبيّن به ابراز احساسات می‌پردازند. برخی نيز به جای ابراز احساسات به تحليل مطلب رو می‌آورند. کسانی که پيش از داوری و ابراز احساسات به تبيّن و تحليل ماجرا رو می‌آورند، خصلتاً پژوهشگر هستند. اين خصلت برخاسته از حلم و معرفت‌جويی شخص در کنار هر حادثه است. تعامل حليم با محيط، حوادث و پيشامدها تعاملی روشنگرانه است. روشنگری و تبيّن اولويت اول شخص بردبار در همه عرصه‌ها است. بنابراين شرط لازم پژوهشگری حلم و بردباريست.

حلم و بردباری شاه‌کليد معرفت‌افزايی

برای مثال اگر به کسی گفته شود: فلانی به شما اهانت می‌کرد. شنونده اين خبر ناگوار چه واکنش‌هايی از خود نشان خواهد داد. اگر فاقد خصلت پژوهشگری باشد، بلافاصله موضع‌گيری کرده و متقابلا ناسزا خواهد گفت، ولی کسی که از خصلت پژوهشگری برخوردار است. به جای موضع‌گيری به پرسش و تبيّن رو خواهد آورد. او به جای ابراز احساسات و حتی اقدام به هر کاری ممکن است اين گفت و گويی با اين پرسش‌ها شکل بگيرد:

1 ـ کِی؟

ج: ديروز.

2 ـ کجا؟

ج: محل کار.

3 ـ خودت از او شنيدی؟

ج: بله.

4 ـ مطمئنی آنچه شنيدی اهانت بوده؟

ج: بله.

5 ـ اطمينان داری که شوخی نبوده؟

ج: اطمينان دارم.

6 ـ در حالت عادی بود يا غيرعادی؟

ج: عادی.

6 ـ او که پريروز رفتاری صميمی و احترام‌آميز داشت، چگونه ناگهان اينگونه شد؟

ج: نمی‌دانم.

7 ـ فکر می‌کنی چه عاملی سبب اين اظهارات شده؟

ج: نمی‌دانم.

8 ـ کسی هست بداند عامل اين اظهارات چه بوده؟

ج: ممکن است فلانی از سبب ناخرسندی وی خبر داشته باشد.

به سراغ شخص معرفی‌شده رفته و ماجرا را از او می‌پرسد:

9 ـ شما از آنچه آقای … می‌گويد اطلاع داری؟

ج: بله.

اينجا نيز ممکن است همان پرسش‌ها دوباره تکرار شود تا آنجا که:

10 ـ شما می‌دانی سبب ناخرسندی او چيست؟

ج: بله. فلان خبر که در باره شما به او داده شد سبب ناخرسندی او گرديد.

او پس از اين پرس و جو به جای موضع‌گيری و آتش به خرمن عواطف زدن کماکان به معرفت افزايی می‌پردازد و اين بار بی‌درنگ به سراغ خودِ کسی می‌رود که مطالب از او نقل شده است. معمولا ديگر سراغ واسطه‌ها نمی‌رود که ماجرا را از سرمنشأ دنبال می‌کند. فرايند گفت و گو  و پرسش  و جو را با خود وی آغاز می‌کند. در اين صورت التهاب‌ها و واکنش‌های کورکورانه به حداقل رسيده و مسير تبيّن و بصيرت و چاره‌جويي روشن و روشن‌تر می‌شود.

در مواجهه با حوادث تلخ و شيرين عاطفه و احساسات شخص حليم و بردبار به جوش و خروش نمی‌آيد، بلکه فرايند متين تبيّن و تصبّر کليد می‌خورد. او حتی بی‌آنکه تحصيلاتی آکادميک داشته باشد، گام به گام عاطفه خود را صرف معرفت‌افزايی و روشنگری می‌کند. کسانی که گام در راه پژوهشگری می‌گذارند، ناگزير بايد حلم را در درون خود نهادينه‌سازی کنند.

VN:F [1.9.13_1145]
Rating: 5.0/5 (1 vote cast)
مهدي محمدي گفته:

باعرض سلام خدمت استاد گران‌قدر
بسيار مطلب جذاب ، جالب و لازمي بود و خيلي روان و با مثالي كه همه به صورت روز مره با آن دست و پنجه نرم مي كنند بيان شده است.انصاف قضيه همين است كه بايد انسان با حلم و خصلت پژوهشگري با مسائل مواجهه شود. انشالله.
بنده حقير را از دعاي خيرتان فراموش نسازيد.

سلام. متشکر. موفق باشيد.